Opgroeien tussen werelden, kinderen zonder vaste coördinaten

“Waar kom jij vandaan?” lijkt een onschuldige vraag die vaak gesteld wordt op een schoolplein of bij het eerste gesprek in een nieuwe klas. Voor kinderen die opgroeien in een expatgezin buiten Europa, is het antwoord op die vraag niet eenvoudig. Ze hebben misschien wel een Belgisch paspoort maar spreken meerdere talen door elkaar en voelen zich thuis op meer dan één plek.

Ze worden vaak Third Culture Kids (TCK) genoemd. Het zijn kinderen die niet in één specifieke cultuur opgroeien, maar precies op het kruispunt van verschillende werelden. Ze combineren de cultuur van hun ouders met die van het land waar ze wonen. Wat er ontstaat is een unieke, derde cultuur gevormd door hun eigen levenservaringen. Een identiteit die niet gebonden is aan een land, maar aan hun eigen verhaal.

Voortdurend in beweging

In veel gezinnen begint het verhaal met een jobaanbieding in het buitenland: in Afrika, het Midden-Oosten, Azië ... Een tijdelijk contract groeit al snel uit tot een meerjarenproject. Wat volgt, is een leven in cycli van vertrek en aankomst. Een nieuw huis, een nieuwe school, nieuwe vrienden en telkens weer afscheid. Voor volwassenen is dat al ingrijpend. Bij kinderen vormt het hun jeugd.

In internationale scholen leren ze al vroeg dat elke ontmoeting tijdelijk kan zijn. Vriendschappen ontstaan snel en zijn intens. Maar er is steeds het besef van eindigheid. “See you somewhere in the world,” is geen holle frase, maar een manier van afscheid nemen.

Dat voortdurend in beweging zijn, maakt expatkinderen bijzonder flexibel. Ze voelen snel aan wat sociaal aanvaard is in een nieuwe omgeving. Ze passen hun taalgebruik aan en navigeren moeiteloos tussen verschillende referentiekaders. Waar anderen tijd nodig hebben om te wennen, lijken zij meteen te landen. Keerzijde van de medaille: er is geen stabiele bodem waarop alles kan rusten.

Thuis wat is dat?

Voor veel TCK’s is ‘thuis’ geen plaats, maar een gevoel. Een gevoel dat verbonden is met bepaalde mensen, herinneringen en routines die zich niet laten vastpinnen op een land. België is vaak deel van hun verhaal door familiebezoeken, zomervakantie bij grootouders, feestdagen, enz. maar is niet altijd de plek waar ze zich spontaan mee identificeren. Tegelijk voelen de kinderen zich ook niet volledig verbonden met het land waar ze opgroeien. Dat kan verwarrend zijn, vooral tijdens de adolescentie, wanneer identiteit zich scherper begint af te tekenen. De vraag “Wie ben ik?” wordt complexer wanneer je geen eenduidig cultureel kader hebt om op terug te vallen. (Lees ook onze blog ‘De geestelijke gezondheid van expats’.)

Toch schuilt daarin ook een kracht. Veel van deze jongeren ontwikkelen een brede kijk op de wereld, een vanzelfsprekende openheid en een vermogen om nuance te zien waar anderen sneller zwart-wit denken.

Taal in al haar facetten

Taal speelt een bijzondere rol in het proces. In veel expatgezinnen lopen talen door elkaar: Nederlands aan de keukentafel, Engels op school, misschien nog een derde taal op straat. Voor veel kinderen wordt meertaligheid vanzelfsprekend, maar de weg daarnaartoe is niet altijd makkelijk. Kinderen ontwikkelen een meertalige identiteit, waarin talen naast elkaar bestaan - soms zonder dat een ervan volledig dominant wordt.

Taal is zelden alleen een communicatiemiddel. Het is ook een sleutel tot ‘erbij horen’. TCK’s voelen intuïtief aan welke woorden bij welke context passen, schakelen vlot tussen registers, maar ervaren tegelijk soms een gevoel van gemis. Geen enkele taal voelt honderd procent ‘van henzelf’. Dat kan zich uiten in kleine onzekerheden: een woord dat net niet komt of een accent dat nergens thuishoort. Maar het levert ook een opmerkelijke gevoeligheid op voor nuance, toon en context: vaardigheden die later vaak van grote waarde blijken.

Afscheid als vaardigheid

Het meest ingrijpende element in het leven van een TCK is misschien wel het afscheid nemen. Vrienden die vertrekken, landen die ze achterlaten, hoofdstukken die abrupt eindigen. Sommige kinderen ontwikkelen daardoor een zekere afstandelijkheid, een manier om zichzelf te beschermen tegen het telkens opnieuw moeten loslaten. Anderen worden net extravert en intens in hun relaties, alsof elk moment telt.

Onzichtbare ondersteuning

Wat vaak onder de radar blijft, is dat zo’n internationaal leven alleen mogelijk is dankzij een zekere ondersteuning achter de schermen. Voor Belgische expatgezinnen kan de Overzeese Sociale Zekerheid daar een rol in spelen. Kinderen zijn als personen ten laste doorgaans meeverzekerd binnen het pakket van hun ouders. Ze betalen geen eigen bijdrage tot 18 jaar, en als ze verder studeren zelfs tot 24 jaar. (Lees ook onze blog ‘Wie kan er meegenieten van mijn expatverzekering’.)

Terug naar België

Wanneer expatgezinnen uiteindelijk terugkeren naar België, worden kinderen vaak geconfronteerd met een onverwachte realiteit: ‘nieuw’ zijn in het land waar ze eigenlijk deel van uitmaken. Ze spreken de taal, maar soms net iets anders. Ze kennen de referenties, maar niet altijd de details. Ze horen erbij, maar voelen dat niet zo aan.

Die terugkeer is geen einde van het verhaal, maar een volgende fase. Een moment waarop alle ervaringen samenkomen en opnieuw geïntegreerd moeten worden in een context die tegelijk vertrouwd en vreemd is.

Third Culture Kids groeien letterlijk op tussen werelden. Hun jeugd is niet gebonden aan een bepaalde plaats. Ze leren vroeg dat identiteit niet vastligt, maar evolueert. Dat thuis iets is wat je meedraagt, niet noodzakelijk iets wat je achter je voordeur vindt.

Dat maakt hun parcours complex, soms verwarrend, maar ook uitzonderlijk rijk. Misschien is dat uiteindelijk de kern van hun verhaal: niet het ontbreken van wortels, maar het feit dat die wortels zich anders vormen, minder zichtbaar, maar wel diep verankerd in ervaringen en relaties.