Vriendschappen op afstand

Het is een vertrouwde scène, al speelt ze zich tegenwoordig vaak af op een scherm. Een verjaardag vieren met een drankje in de hand en een stukje taart op een bord, maar dan terwijl je videobelt via de laptop op de keukentafel ergens in de wereld. Gelach dat met enige vertraging aankomt. Een kind dat opgroeit tussen twee bezoeken in. Iemand die vraagt: “Wanneer kom je nog eens?” En een antwoord dat vaag blijft, want plannen als expat is net iets ingewikkelder.

In de recente KRO-NCRV-documentaire ‘Anne zoekt vrienden’ (Nieuw venster) is een ding duidelijk: vriendschappen veranderen naarmate je ouder wordt. Ze worden minder vanzelfsprekend, minder frequent, maar niet noodzakelijk minder betekenisvol. Tijd, werk en gezin schuiven ertussen. Voeg daar een internationaal leven aan toe, met andere tijdzones en grote afstanden en je kan je de vraag stellen: “Wat gebeurt er met relaties als nabijheid wegvalt?”.

Een analyse van vriendschap

Vriendschap heeft een fysieke component. Ze groeit door samen dingen te doen: samen koffie drinken, elkaar toevallig tegenkomen, dezelfde plekken delen. Veel van wat een relatie voedt, gebeurt zonder dat we het benoemen, in kleine terugkerende momenten.

Wanneer je als expat buiten Europa leeft, valt die vanzelfsprekende nabijheid weg. Wat overblijft, zijn intentie en keuze. Je spreekt niet langer ‘even af’ of ‘springt niet snel eens binnen’; je plant, je rekent om: daarbij hou je rekening met tijdzones, agenda’s ... Contact wordt minder spontaan, maar niet per se minder oprecht. Sterker nog: sommige vriendschappen verdiepen net door afstand. Omdat je elkaar minder ziet, wordt wat je deelt net sterker. Gesprekken gaan sneller naar de kern. Wat overblijft, zijn de relaties die de afstand aankunnen, die stevig zijn. Maar er is ook verlies. Vriendschappen die ooit vanzelfsprekend waren, verdwijnen soms geruisloos. Niet uit conflict, maar uit te veel stilte. Omdat levens zich in verschillende richtingen bewegen en er geen natuurlijk kruispunt meer is.

Wat betekent ‘aanwezig zijn’?

In een wereld waarin communicatie altijd mogelijk is, lijkt iedereen aanwezig. Je kan altijd (video)bellen, schrijven, enz. Maar wat betekent het om er écht te zijn voor iemand, wanneer je er fysiek niet bent?

Voor veel expats zit aanwezigheid niet langer in het delen van dezelfde ruimte, maar draait ze om aandacht: een bericht op het juiste moment, een telefoongesprek dat langer duurt dan gepland, een onverwacht gebaar ondanks de afstand.

Toch is er iets wat niet vervangbaar is. Fysieke aanwezigheid, een gedeelde context, zelfs samen zijn in stilte. Allemaal dingen die zich niet laten digitaliseren. De technologie overbrugt afstand, maar het gevoel van fysiek gemis, dat blijft.

Nieuwe netwerken, andere nabijheid

Tegelijk ontstaan er op de plekken waar men woont nieuwe relaties. Andere expats, internationale collega’s, buren die dezelfde mobiliteit delen. Die netwerken hebben hun eigen dynamiek. Ze zijn vaak snel opgebouwd omdat iedereen weet dat tijd relatief is en tegelijk fragieler, omdat vertrek altijd in de lucht hangt.

Zo ontstaat er een gelaagd netwerk van relaties: oude vriendschappen die blijven, ondanks afstand, familiebanden die zich herorganiseren rond bezoeken en nieuwe connecties die inspelen op het leven ter plaatse. Geen van die lagen vervangt de andere, maar ze bestaan naast elkaar.

Dus inderdaad: afstand werkt als een soort filter. Sommige relaties verdwijnen, andere blijven bestaan. Maar vaak niet om de redenen die je vooraf zou verwachten. Vriendschap blijkt ook minder een kwestie van geschiedenis en meer van voortdurende afstemming. En zoals in de documentaire werd aangehaald: Vriendschap blijkt meer een keuze. Eentje van blijven kiezen, ook wanneer de afstand het makkelijker maakt om dat niet te doen.